"Warmia znana i nieznana"

Rys historyczny



Dzieje dawnych Prusów na obrzeżach ziemi Gunelauke i Glotowia

   Interesujący nas obszar znajdował się w przeszłości na pograniczu pruskich plemion. Prusowie nie stosowali granic linearnych. Ich terytoria osadnicze były ograniczone szerokimi na kilka lub kilkanaście kilometrów pasami lasów, które stanowiły pograniczne tereny plemienne. Tego typu lasy rosły na gorszej gatunkowo glebie. W miejscach, gdzie znajdowały się pruskie pola osadnicze, ziemia była bardziej żyzna, niż w przygranicznych lasach. Takie pogranicza były trudne do przebycia. Obszary puszczańskie były naszpikowane moczarami i jeziorami. W miejscach, gdzie istniała możliwość przedostania się wroga, czekały niespodzianki, jak: zasieki, wały podłużne i gródki strażnicze. Analizowany przez nas teren, w czasach wczesnośredniowiecznych, znajdował się na obrzeżach osadniczych trzech plemion: Galindii, Pogezanii i Barcji. Każde z nich dzieliło się na mniejsze obszary, które posiadały pewną autonomię i nazwane były z języka łacińskiego terra, czyli ziemie. Taką ziemią galindzką, która występuje na opisywanym przez nas terenie była terra Gunelauke. Do obecnych czasów jej dawną świetność oddają grodziska, jakie możemy podziwiać w okolicy Barczewka, gdzie znajdowało się jej centrum. Północno-zachodnią rubież osadniczą ziemi Gunelauke wyznaczały wsie: Gady i Tuławki. Na podstawie historycznych zapisów nazw miejscowości, które w chwili lokacji zawierały człon „las” – walt, wald, jak i biorąc pod uwagę brak stwierdzonego osadnictwa z okresu wczesnośredniowiecznego na poszczególnych obszarach, możemy przeprowadzić przypuszczalą granicę między Galindią i Pogezanią. Wyznaczała ją linia lasu przebiegająca przez Brąswałd (Brunswald 1363), Ługwałd (Hegenwalt 1363), Różnowo, Dąbrówkę Wielką, Nowe Włóki i Gradki. Na uwagę zasługuje nazwa wsi Gradki, która zapisana została w akcie lokacyjnym z 1366 r. jako Grauden, co w języku pruskim oznaczało puszczę (Grawden). Dalej las ciągnął się przez obszar obecnych Frączek gdzie znajdowała się rubież ziemi Gunelauke i Tlokowe. Ziemia Tlokowe stanowiła południowo-zachodnie obrzeże Barcji. W skład wschodniej części Pogezanii wchodziła ziemia Glottowia. Już w 1313 r. odnotowany został zamek – castrum Glottouiense, który prawdopodobnie był usytuowany w Głotowie. Do naszych czasów pozostało pięć wczesnośredniowiecznych grodzisk otaczających Jezioro Limajno. Kolejne znajdowały się w Kabikiejmach Górnych i Sętalu. Przypuszczalnie w zasięgu Glottowii były również okolice dzisiejszych wsi: Spręcowa, Rozgit i Pistek.

Grodziska pruskie

Grodzisko w BarczewkuGrodzisko w Barczewku

  Na obszarze Terra Gunelauke znajdowały się liczne grody Prusów, których relikty zachowały się do naszych czasów. W przeszłości były to warownie, które położone były w miejscach z natury obronnych. Zabezpieczały je urwiste skarpy wąwozów, wody i inne przeszkody terenowe. Grody zbudowane były na wzgórzach, które wieńczono wysokimi wałami drewniano-ziemnymi. Prawdopodobnie posiadały one drewniane flanki. U podnóża wałów znajdował się ostrokół, będący pasem sterczących zaostrzonych kołków, nachylonych pod kątem 45º. Drewniane części warowni pokrywała warstwa gliny, co miało uniemożliwić podpalenie przez wroga podczas oblężenia. Centrum ziemi Gunelauke znajdowało się w okolicy Barczewka, na którego terenie administracyjnym są trzy grodziska. Kolejne, czwarte istnieje w pobliskich Marunach. Największa z warowni położona jest w odległości ok. 700 m na południe od Barczewka. Prawdopodobnie ulokowana była pierwotnie w pobliżu północnego brzegu Jeziora Wadąg, którego poziom od czasów średniowiecznych nieco się obniżył. Od wschodu dostęp do grodu zabezpieczała rzeczka Orzechówka, która płynie w głębokim jarze. Od północy znajdują się relikty przekopanej suchej fosy o szerokości ok. 8 m, która czytelna jest do dnia dzisiejszego. Brama wjazdowa ulokowana była w zachodniej części założenia obronnego, gdzie do obecnych czasów widoczne jest obniżenie wałów. Obszar grodziska wynosi ok. 2 ha. Przypuszczalnie w tym miejscu funkcjonował gród pruski, na którego miejscu założono w 1325 r. miasto Wartberg, co dosłownie można przetłumaczyć jako „wartownia na wzgórzu”. W stosunku do grodziska w przedwojennej literaturze niemieckiej używano nazwy: „Altstadt” oraz „Stare Miasto”. Na jego powierzchni można znaleźć fragmenty cegieł i ceramikę siwego koloru, toczoną na kole garncarskim. Widoczna jest ponadto ceramika ręcznie lepiona, co może sugerować, że gród istniał już w czasach plemiennych. Drugi z obiektów położony jest w zakolu rzeki Pisy, w odległości ok. 1,5 km na wschód od Barczewka. W niemieckiej literaturze często używano wobec niego określenia Wachthugel. Użytkowany był we wczesnym średniowieczu i w okresie krzyżackim. W średniowieczu znajdowała się tutaj strażnica chroniąca przeprawy rzecznej. Prawdopodobnie została zniszczona podczas najazdu Litwinów w 1354 r. W 1926 r. na grodzisku wybudowano dom mieszkalny, który przetrwał do naszych czasów. Podczas badań ratowniczych prowadzonych w 1929 r., C. Engel znalazł między innymi wczesnośredniowieczną formę odlewniczą do srebrnych wyrobów. W 1947 r. obiekt był inwentaryzowany przez J. Antoniewicza, który w pobliżu gródka zlokalizował osadę wczesnośredniowieczną. Kolejne z grodzisk położone jest w odległości 1,5 km na zachód od Barczewka. Jest to przypuszczalnie wczesnośredniowieczne założenie obronne, które usytuowane jest w niewielkim sosnowym zagajniku nad Jeziorem Wadąg. Od wschodu dostęp do niego ograniczał parów, zaś od zachodu dawna zatoka jeziora. Majdan grodziska jest położony na planie elipsy, której wymiary wynoszą 60 x 35 m i jest wydłużony na osi północ – południe. Kształt majdanu jest w formie niecki, której głębokość względem korony wału grodziska wynosi około 0,5 m. Grodzisko w Marunach znajduje się w lesie, w odległości ok. 2 km na północ od wsi. Stanowisko pochodzi z okresu wczesnego średniowiecza. Całość założenia obronnego położona jest na półwyspie, który otoczony jest z trzech stron przez leśne mokradła rzeczki Maruny. Od zachodu grodzisko odcina wał zaporowy i sucha fosa. Majdan o wymiarach 55 x 8,5 m otoczony jest wałami. Centralna część ma formę głębokiej na ok. 4 m niecki. Wały obiektu sięgają na zewnątrz ok. 10 m wysokości. Całość założenia obronnego wydłużona jest na osi wschód – zachód.

Grodzisko w Kabikiejmach Górnych, na północ od SętalaGrodzisko w Kabikiejmach Górnych, na północ od Sętala

  Kolejne grodzisko przypuszczalnie znajdowało się już na obszarze Pogezanii, w pobliżu Sętala. Znajduje się ono nad południowym, stromym brzegiem strumienia Dratwy (dopływ Łyny), w odległości 1,5 km na północny zachód od wsi. Obiekt posiada kształt nieregularnego owalu o wymiarach 38 x 22 m i wysokości 7 m od strony północnej. Użytkowany był w okresiewczesnego średniowiecza. Według przeprowadzonych na pobliskiej osadzie badań archeologicznych największe nasilenie osadnictwa w Sętalu miało miejsce w XI w. W późniejszych wiekach ten ośrodek nie odgrywał już większej roli. W odległości 500 m na północny wschód znajduje się następne grodzisko, które administracyjnie przynależy do Kabikiejm Górnych. Jak wykazały badania, obydwa grody funkcjonowały w tym samym okresie, najwyraźniej współpracując ze sobą.

Wały podłużne

  Terytoria pruskie na obrzeżach osadniczych były ochraniane przez wały podłużne i przesieki. Wały posiadały drewnianą konstrukcję, obsypaną ziemią. Były one zazwyczaj budowane na skraju osadnictwa, między naturalnymi przeszkodami, np. jeziorami, bagnami, w miejscach gdzie mógł się przedostać nieprzyjaciel. Często były one poprzedzone przesieką, czyli pasem ściętych drzew ułożonych koronami w stronę spodziewanego ataku. Całość przesieki była dodatkowo poprzeplatana gałęziami i posadzonymi na jej obszarze krzewami, co miało w znaczący sposób utrudnić przedostanie się wrogowi. Przez ten czas można było zorganizować obronę lub ukryć się z dobytkiem. Nieprzyjaciel jednocześnie był nękany zza wału przez obrońców podczas przedostawania się przez przesiekę. Ziemia Gunelauke także posiadała umocnienia liniowe, chociaż trudno jest jednoznacznie stwierdzić, czy zostały wzniesione one przez Galindów, czy też pochodzą już z okresu krzyżackiego. Nie jest wykluczone, że niektóre z wałów były usypane przez Prusów i później zostały zaadoptowane na potrzeby militarne przez osadników dominium warmińskiego w XIV w. dla ochrony przed najazdami Litwinów. W tej okolicy występowały dwa tego typu stanowiska: jedno na zachód od Barczewka i drugie na południe od Pistek. Obydwa obiekty były nazwane przez okolicznych mieszkańców „Szwedzkimi wałami”, chociaż z walkami prowadzonymi w czasie Potopu nie miały nic wspólnego. Wał podłużny w Pistkach znajdował się w odległości około 700 m na południe od majątku. Długość obiektu wynosiła około 80 m, wysokość wahała się w granicach 0,5–1 m, zaś szerokość podstawy dochodziła do 3,5 m. Po obydwu stronach wału znajdowała się fosa. Wał położony był bezpośrednio na południe od leśnej strugi. W miejscu, gdzie skarpa rzeczna nie była wystarczająco stroma, usypano wał podłużny, który miał przypuszczalnie zabezpieczać bród na dawnej drodze Pistki – Wopy. Obecnie po stanowisku archeologicznym nie pozostał żaden ślad. Prawdopodobnie jego całkowite zniszczenie było spowodowane prowadzoną w jego obrębie gospodarką leśną. W czasach wczesnośredniowiecznych Pistki i Wopy były tzw. polami pruskimi i znajdowały się na wschodnim krańcu terytorium plemienia Pogezanów, co skłania do przypuszczenia, że wał ten mógł pochodzić jeszcze z okresu wczesnokrzyżackiego. Drugi z wałów miał przebiegać w lesie Königreich Wald, w pobliżu Jeziora Wadąg, w odległości 2 km na zachód od Barczewka. Nazwa tego obiektu Schweden Wall pojawia się na niektórych sztabówkach niemieckich z lat międzywojennych. Jeszcze w latach dwudziestych XX wieku widoczne były relikty dawnego wału. Jego długość wynosiła 700 m, szerokość podstawy 6 m, zaś wysokość wahała się w granicach 2–4 m. Przebiegał on od Jeziora Wadąg przez szosę Barczewko – Słupy i dochodził do niewielkiego leśnego bagna. W materiałach archiwalnych do jakich udało mi się dotrzeć, znajduje się notatka z 1929 roku z której wynika, że wał jest niszczony w wyniku działalności rolnej. Był on wówczas jeszcze częściowo zachowany pomiędzy szosą do Barczewka, a jeziorem Wadąg, w pobliżu pola należącego do wsi Słupy (teren ten jest obecnie porośnięty lasem). Sprawa niszczenia wału została zgłoszona do Landrat des Kreises Allenstein (odpowiednik dzisiejszego starostwa) jednak powyższe zabiegi nie ocaliły zabytku. Nie zaznaczono go na mapie archeologicznej powiatu olsztyńskiego z 1941 r., co może sugerować, że już wtedy nie istniał. Podczas weryfikacji terenowej w grudniu 2007 r. udało mi się potwierdzić ślady po dawnym wale podłużnym między szosą i Jeziorem Wadąg. Położenie obiektu wskazuje, że pełnił on rolę informacji granicznej, ponieważ znajdował się na pograniczu komornictwa olsztyńskiego i wartenborskiego (barczewskiego). Również należy wziąć pod uwagę militarne znaczenie tego typu obiektu. Nie jest wykluczone pochodzenie wału z czasów plemiennych, ponieważ był on usytuowany również na pograniczu dawnych ziem pruskich Berting i Gunelauke, wchodzących w skład Galindii.

Nazwy miejscowe

  Często zastanawiamy się dlaczego na obszarze Warmii i Mazur jest tak wiele miejscowości o „dziwnym” brzmieniu, o tak bardzo odmiennych nazwach od występujących na terenie centralnej Polski. Specyfiką Warmii i Mazur jest fakt odzwierciedlenia w nazewnictwie języka pruskiego, niemieckiego i polskiego. Nazwa Dywity pochodzi od pobliskiego Jeziora Dywickiego, które było po raz pierwszy wymienione jako Dewythen, w dokumencie lokacyjnym wsi Kieźliny, pochodzącym z 1348 r. Językoznawcy wywodzą wyrażenie Dewythen od deiwe, co oznaczało u Prusów boga. Jest więc wielce prawdopodobne, że powyższe jezioro było w czasach pogańskich miejscem świętym. Wobec Dywit użyto po raz pierwszy nazwę Dewythen w dokumencie z 1354 r. Wieś Gradki zapisano w dokumencie lokacyjnym z 1366 r. jako Grawden. Kilka lat później użyta została nazwa Grawdekayme. W języku pruskim wyraz grauden oznaczał las, natomiast kayme – wieś. Najwyraźniej Gradki pierwotnie nazywały się „Leśną wsią”. Ciekawe jest pochodzenie nazwy przysiółka Pistki. Z 1388 r. pochodzi wzmianka o Pisdekayme. Człon „kayme” oznaczał wieś,  natomiast ówczesne słowo pruskie „pisde” jest obecnie w języku polskim ogólnie przyjętym wulgaryzmem. Kilka wsi z interesującego nas obszaru zawdzięcza swoją nazwę od imienia zasadźcy, czyli założyciela. Tak jest w przypadku miejscowości: Gady, Wopy i przypuszczalnie Rozgity. Założycielem wsi Gady w 1369 r. był Prus Gedethen. Miejscowość pierwotnie nazywała się Hoenveltcz, jednak wkrótce przemianowano ją na Gadden. Wopy powstały około 1363 r., jednak pierwsza zachowana pisemna informacja o wsi pochodzi dopiero z dokumentu datowanego na lata 1591–1603. Prawdopodobnie nazwa pochodzi od założyciela wsi, Prusa Wopa. W przypadku Tuławek pierwsza zapisana nazwa w 1369 r. brzmiała Breytenfeld, co w języku niemieckim znaczyło „Szerokie pole”. Prawdopodobnie wynikało to z dużego nadania dla tej miejscowości, które liczyło 76 łanów, co stanowi obszar około 1 280 ha. Nazwa Tollauken przypuszczalnie była pruskim odpowiednikiem dla niemieckiego Breytenfeld. Niewątpliwie pruskie brzmienie posiada także Derc, chociaż językoznawcy nie są w stanie ustalić jakie było jej znaczenia. Po raz pierwszy osada wymieniona została w 1358 r., jako pruskie pole Dercze, następnie podczas lokacji w 1376 r. – Dertz. Wraz z dokonaniem przez Krzyżaków podboju ziemi pruskiej, rozpoczęto prowadzenie na szeroką skalę akcji osadniczej. Z uwagi na fakt budowania organizacji struktur administracyjnych przez ludność pochodzenia niemieckiego, jak i znacznego udziału tej grupy narodowościowej w zasiedlaniu powstających miejscowości, do dzisiejszych czasów na terenie Warmii i Mazur pozostało wiele nazw miejscowych o pierwotnym brzmieniu niemieckim: Sętal (Zussental – 1344 r., Sussentall – 1382 r.), Różnowo, Nowe Włóki, Ługwałd (Hogenwalt – 1363 r.), Frączki, Spręcowo i Dąbrówka. „Susse” w języku niemieckim oznacza „słodki”, zaś „tall” – dolinę. W tej sytuacji pierwotną nazwę Sętal możemy przetłumaczyć jako „Słodka Dolina”. Różnowo posiada związek z różami. Być może w chwili powstawania wsi, jej okolice „ukwiecone” były krzewami dzikiej róży. Nowe Włóki pierwotnie nazywały się „40 Huben”. W dosłownym tłumaczeniu brzmiało to „40 włók”. Włóka była jednostką miary, nazywaną także łanem. Stanowiła ona równoważność 16,8 ha. W przypadku Ługwałdu drugi jego człon w nazwie – „wald” oznaczał las, co było świadectwem, że w momencie zakładania osady jej obszar porastała puszcza. Pierwszy człon „Hoge” prawdopodobnie pochodził od pierwszych liter zasadźcy. Frączki swoje niemieckie brzmienie zawdzięczały założycielowi – Henrico Vlemingi. Pierwotnie występowały jako: Vlemingswalt, Flemingswald i ostatecznie Fleming. Spręcowo w akcie lokacyjnym z 1360 r. zostało zapisane jako Spiegelberg, co można z niemieckiego przetłumaczyć, jako „Lustrzane wzgórze”. Założycielem wsi był Prus o imieniu Sprenzin, dlatego też zamiennie pojawiała się druga nazwa, która ostatecznie pozostała po II wojnie światowej. Dąbrówka pierwotnie nazywała się Damerau (1398), co jest dosłowną kalką z tłumaczenia niemieckiego.

Dzieje okolicy po przybyciu Krzyżaków

  W kronice Piotra Dusburga znajduje się opis, jak w 1325 r. biskup warmiński Eberhard, poprzez wójta krzyżackiego Fryderyka z Liebenzell, wybudował zamek Wartberg. Po zakończeniu jego budowy, kiedy uroczyście śpiewano mszę do Ducha Świętego, w czasie ewangelii ukazała się biała gołębica. Zastanawiające jest, czy zamek (castrum Wartenbergk), wybudowano w tym samym miejscu, co miasto (civitatem)? W opisie kronikarza mamy informację o rzece Pisa – fluminis Pissae, natomiast miasto znajdowało się nad strugą Orzechówka, przy Jeziorze Wadąg. Skłaniam się do przypuszczenia, że zamkiem był gródek nad Pisą. Badania archeologiczne potwierdziły tam także obecność ceramiki z XIV w., co nadmieniłem wcześniej, podczas opisywania grodzisk. Warto wspomnieć, że jeszcze w XIX w. wobec gródka używano określenia „Zamek zwany Gunelauken”. Prawdopodobnie w latach czterdziestych XIV w. urzędował tam niejaki Merun(e), który był komornikiem. Wcześniej przypuszczalnie urząd ten piastował Jan (Johanni et Petro), wymieniony w 1337 r., przy lokacji wsi Wadąg. Wraz z założeniem Wartenberga, na obszarze Terra Gunelauke rozpoczęła się akcja osadnicza. Pierwszą lokowaną wsią była Dąbrówka Mała, założona przez Prusa Naglande w 1331 r. Kolejne były: Maruny (1333–1342, potwierdzone przywilejem z 1349 r.) i Ruszajny (1336). Należy również wspomnieć nieznaną z nazwy miejscowość, założoną w 1337 r. przez Nicolao Rutheno, inter granicies Civitatis Wartberg. Biorąc pod uwagę, że Wartenberg wówczas znajdował się na terenie Barczewka, więc wzmiankowana wieś musiała być położona w jego pobliżu. Prawdopodobnie było to miejsce znajdujące się bezpośrednio na północny zachód od Barczewka, zwane przed II wojną światową Altes Feld.

  W 1354 r. Wartenberg wraz z okolicą został zniszczony przez książąt litewskich: Kiejstuta i Olgierda. Najazd ten musiał być bardzo dramatyczny w skutkach dla okolicznej ludności, skoro wzmianka o nim w 1388 r. ponownie pojawiła się w źródłach pisanych. Miasto po upływie dziesięciu lat odbudowano na nowo, ale już w innym miejscu. W pobliżu zniszczonego przez Litwinów grodu, w 1376 r. założono wieś, którą dla uczczenia nazwano Aldewartberg (późn. Alt Wartenburg, ob. Barczewko). Podczas najazdu zniszczone zostały także wsie Altes Feld i Dąbrówka Mała. Pierwsza z wymienionych osad już nigdy nie została odbudowana, natomiast druga w 1398 r. ponownie była lokowana.

  Wybudowanie w 1325 r. Wartenberga, pierwszego w południowej części dominium warmińskiego zamku i miasta, świadczy o ważnej roli tego miejsca. Jednym z powodów mógł być szlak komunikacyjny zwany Heerweg, biegnący z Czarnej Rusi do Galindii i dalej w głąb ziem pruskich. Przypuszczalny przebieg trasy Heerweg, którą przybyli w 1354 r. Litwini wiódł przez bród na rzece Pisa, przy ujściu rzeki Turośl. Dalej wzdłuż Turośli do Spychowa. Następnie szlak zmierzał w okolice dzisiejszych Dźwierzut i dalej w stronę Nerwika, gdzie do tej pory znajdują się wały podłużne. Z pewnością Heerweg przebiegał przy Jeziorze Samplat (ob. bagno Sampłatkowe) w pobliżu Mokin. Na rzece Kiermas znajdowała się przeprawa i szlak wiódł dalej przez okolice Łęgajn, do brodu na Pisie, bronionego przez zamek w Barczewku. Przypuszczalnie dalej od Barczewka droga prowadziła w kierunku zachodnim, obok wału podłużnego. Następnie wzdłuż północnego brzegu strugi, przez okolice obecnego Różnowa i Spręcowa do Pistek, gdzie również usytuowany był wał podłużny. Następnie szlak wiódł wzdłuż wschodniego brzegu Łyny na północ. Istnieje również drugi wariant drogi: w okolicy Różnowa mogła odbijać na północ przez Rozgity do Sętala i Kabikiejm Górnych, gdzie znajdują się dwa obok siebie położone wczesnośredniowieczne grodziska. Dalej wzdłuż strugi Dratwy do Łyny, gdzie na wysokości Cerkiewnika, w pobliżu dawnego młyna w Kłódce można było przeprawić się na terytorium Glottowii. Przez ziemię Gunelauke przebiegał również w XIV w. szlak komunikacyjny z Olsztyna do Jezioran. Wiódł przez rzekę Wadąg koło Kieźlin, Słupy, Gady i Tuławki. Na uwagę zasługuje również trakt z Wartenberga (Barczewa) przez Ruszajny, następnie okolice Wipsowa i Kolna do Reszla.

  Kto wie, jak potoczyłyby się losy miasteczka Wartberg, gdyby nie tragiczny w skutkach najazd Litwinów w 1354 r. Zmącony wojną los sprawił, że rozwijające się miasto, zamarło w ciągu jednego dnia. Ponowna lokacja miasta Wartenburga została dokonana w 1364 r., ale już w innym miejscu. Gdyby nie było tej wyprawy, prawdopodobnie dzisiejsze Barczewo znajdowałobysię nad Jeziorem Wadąg, a nie u zbiegu rzek Pisy i Kiermas.